TÜBİTAK BİLGEM tarafından tamamen yerli ve milli imkanlarla geliştirilen büyük dil modeli BİLGE, kültürel kodları doğrudan Türkçe düşünerek işleyen benzersiz altyapısıyla küresel devlere meydan okuyor. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan tarafından duyurulan 2026-2030 Yapay Zeka Eylem Planı ile taçlanan bu stratejik vizyon, ülkeyi sadece bir teknoloji kullanıcısı değil, küresel ligde kuralları koyan bir aktör konumuna taşımayı hedefliyor.
BİLGE nedir? Parametre yapıları ve ölçeklenebilir gücü
TÜBİTAK BİLGEM tarafından sıfırdan uçtan uca geliştirilen BİLGE, Türkiye'nin yerli ve milli büyük dil modeli ailesidir. Hafif uç cihazlardan, en karmaşık muhakeme gerektiren görevlere kadar her ölçeğe hitap edebilmesi için 1 milyardan 122 milyara uzanan farklı parametre yapılarına sahiptir:
- BİLGE 1B (1 milyar parametre): Mobil uygulamalar, uç cihazlar ve sınırlı işlem gücü olan ortamlar için sıfırdan eğitilmiş, hafif ve hızlı temel modeldir.
- BİLGE 9B (9 milyar parametre): Performans ile kaynak verimliliği arasında denge kuran, Türkçeye özgü tokenizer altyapısıyla yine sıfırdan eğitilmiş orta ölçekli modeldir.
- BİLGE 27B (27 milyar parametre): Açık kaynaklı güçlü modeller üzerine Türkçe verilerle "Sürekli Ön Eğitim" (Continued Pre-Training) uygulanarak geliştirilmiş, ileri düzey dil anlama ve üretme kapasitesine sahip modeldir.
- BİLGE 122B (122 milyar parametre): Karmaşık akıl yürütme, çok adımlı problem çözme ve uzmanlık gerektiren görevler için tasarlanmış serinin en gelişmiş modeli olup, ileri düzey eğitim süreçleri devam etmektedir.
Üstün yetenekleri ve kültürel bağlamı anlama gücü
BİLGE, Türkçeyi diğer dillerden çeviri yaparak değil, doğrudan Türkçe düşünerek ve akıl yürüterek kullanır. Eğitim sürecinde web içerikleri, kitaplar, resmi belgelerden oluşan yaklaşık 1 trilyon kelimelik devasa bir veri havuzu kullanılmış, bu verilerden 250 milyar yüksek kaliteli token seçilmiş ve veri seti 500 milyar ek sentetik veri ile zenginleştirilmiştir.
Bu yapı sayesinde BİLGE, doğal ve akıcı raporlar yazabilir, uzun hukuki veya tıbbi belgeleri özetleyebilir, soruları bağlama uygun şekilde yanıtlayabilir ve yazılım geliştiriciler için API entegrasyonuyla ajan tabanlı asistanlara altyapı sunabilir.
BİLGE'nin en çok öne çıkan özelliği ise kültürel bağlamı kavrama yeteneğidir. Küresel modellerin kullandığı "varsayılan kültür" yerine Türkiye'yi merkeze alır. Türkçenin sondan eklemeli yapısını, yerel deyimleri ve tarihi referansları isabetle yorumlar.
Diğer yapay zeka modellerinden farkı ne?
BİLGE, sektör öncüsü küresel büyük dil modellerine kıyasla hem genel çeviri hem de kültürel çeviri kategorilerinde daha yüksek performans gösterir. Yabancı modeller, "Umayyad Mosque" ifadesini Türkçeye hatalı bir şekilde "Umayyad Camii" olarak çevirirken, BİLGE kültürel referansları bilerek doğru karşılığı olan "Emevi Camii" çevirisini yapar. Benzer şekilde İngilizce kaynaklı "sütlaç" (rice pudding) ile ilgili soruları yerel kültüre uygun, kusursuz şekilde anlar. Kültürel çeviri skorunda (0-50 ölçeğinde) rakipleri 31-36 bandında kalırken, BİLGE 44.44 puanla zirvede yer alır.
Ayrıca sosyal medyada dolaşan "OpenAI altyapısını veya arayüzünü kullanıyor" iddiaları TÜBİTAK tarafından kesin bir dille yalanlanmıştır; BİLGE milyarlarca sayfalık veri setiyle özgün olarak eğitilmiş, tüm bileşenleri yerli bir Ar-Ge ürünüdür.
2026-2030 Türkiye Yapay Zeka Eylem Planı: 4 temel eksen
Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan tarafından duyurulan 2026-2030 Yapay Zeka Eylem Planı, Türkiye'yi küresel yapay zeka endeksinde ilk 20 ülke arasına sokmayı hedefliyor. Eylem planı, "Fark Et, İstifade Et, Üret ve Yönet” olmak üzere 4 ana eksende inşa edilmiştir. Öne çıkan hedefler şunlardır:
- Eğitim seferberliği: 81 ilde kurulacak atölyelerle 2 yıl içinde 5 milyon vatandaşa yapay zeka okuryazarlığı eğitimi verilecek. Ayrıca 10 bin ileri düzey uzman ve 100 bin yapay zeka uygulama profesyoneli yetiştirilecek.
- Veri ve altyapı: Sağlık, tarım ve savunma gibi stratejik alanlarda en az 2 bin kamu veri seti Ulusal Veri Kütüphanesi ile erişime açılacak.
- Yatırım ve İstanbul'un rolü: 2030 yılına kadar Türkiye'nin veri merkezi kurulu gücü en az 1 gigavata çıkarılacak. Veri merkezi, bulut ve yapay zeka altyapıları için en az 10 milyar dolarlık özel sektör ağırlıklı kaynak harekete geçirilecek ve İstanbul uluslararası bir "yatırım diplomasisi şehri" olarak konumlandırılacak.
- Kamu desteği: Kamu yatırım programlarından yapay zeka projelerine en az %2 pay ayrılacak.
Türkiye için dijital egemenlik ve stratejik bağımsızlık
BİLGE'nin ve yeni eylem planının Türkiye için en büyük önemi dijital egemenliktir. Küresel yapay zeka tekellerine bağımlı kalmak, ülkeler için ekonomik ve stratejik riskler taşır. Baykar Yönetim Kurulu Başkanı Selçuk Bayraktar'ın da belirttiği gibi, küresel teknoloji tekellerine karşı yerli ve bağımsız teknolojiler geliştirilmeli, mazlum halkları da kapsayan bir "Teknolojik Dayanışma İttifakı" kurulmalıdır.
Ulusal verilerin yurt içinde depolanıp işlenmesini sağlayan BİLGE, kurumlara daha düşük enerji tüketimi ve yarı maliyetle hizmet vererek kaynak verimliliği sağlar. Çin'in DeepSeek ve benzeri yerli ve açık kaynaklı modellerle Amerikan sistemlerine karşı oluşturduğu stratejik alternatife benzer şekilde, Türkiye de BİLGE ile kendi dilini, verisini ve altyapısını dijital dünyada güçlendirmekte ve teknolojik bağımsızlığını ilan etmektedir. Ek olarak, Türk Devletleri Teşkilatı iş birliğiyle Oğuz, Kıpçak ve Karluk dillerini de kapsayacak ortak bir büyük dil modeli geliştirilmesi hedeflenmekte, dijital gelecek kültürel köklerle harmanlanmaktadır.
Türkiye'nin BİLGE ve 2026-2030 Yapay Zeka Eylem Planı ile ortaya koyduğu bu vizyon, teknolojik rekabetin ötesinde, kültürel egemenliğini savunan ve kendi geleceğini yazan bir devletin stratejik manifestosudur.
